Śūnyatā

jesień

2009-03-17T03:15:00.018+01:00

༄༅། །གྲུབ་ཆེན་ཏཻ་ལོ་པའི་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ་གངྒཱ་མའི་གཞུགས་བཅད་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པབཞུགས་སོ།།

༄༅། །རྒྱ་གར་སྐད་དུ་མ་ཧཱ་མུ་དྲ་ཨུ་པ་དེ་ཤ། བོད་སྐད་དུ་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོའི་མན་ངག ༈ །དཔལ་རྡོ་རྗེ་མཁའ་འགྲོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ༈

དཀའ་བ་སྤྱད་ཅིང་བླ་མ་ལ་གུས་པ། །སྡུག་བ་སྔལ་བཟོད་ལྡན་བློ་་ལྡན་ནཱ་རོ་པ། སྐལ་ལྡན་ཁྱོད་ཀྱིས་བློ་ལ་འདི་ལྷར་བྱོས། ༈

tilopa nad brzegami gangesu, phyag rgya chen po'i man ngag cz.2

2008-06-01T19:47:00.001+02:00

kye ho/

Pāramitā

2008-04-29T11:00:00.007+02:00

dziesięć głównych cnót buddyjskich, w sanskrycie pāramitā, co znaczy doskonałość. po tybetańsku

/-:};-`o-@m,-.-0%tk wylie: pha rol du phyin pa bcu,

1. ^m,-.8m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: sbyin pa'i pha rol du phyin pa, sanskr. dāna pārmitā, paramita szczodrości.

2. 3u;-Dm1=-<m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: tshul khrims kyi pha rol du phyin pa, sanskr. śīla pāramitā, paramita moralności, dyscypliny etycznej.

3. 07}+-.8m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: bzod pa'i pha rol du phyin pa, sanskr. kṣānti pāramitā, paramita cierpliwości.

4. 0P},-8Es=-<m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: brtson 'gus kyi pha rol du phyin pa, sanskr. vīrya pāramitā, paramita pilności, wysiłku.

5. 0=1-#),->m-/-:};-`o-@m,-.k

wylie: bsam gtan gyi pha rol du phyin pa, sanskr. dhyāna pāramitā, paramita medytacji.

6. <{=-:0-<m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: shes rab kyi pha rol du phyin pa, sanskr. prajñā pāramitā, paramita mądrości.

ponadto Vasubandhu w "daśabhūmikasūtra-śāstra", "sutra dziesięciu stopni" wyróżnia cztery dodatkowe cnoty, doskonałości:

7. *0=-<m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: thabs kyi pha rol du phyin pa, sanskr. upāya pāramitā, paramita metod, zręcznych środków.

8.*},-;1->m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: smon lam gyi pha rol du phyin pa, sanskr. praṇidhāna pāramitā, paramita modlitwy, aspiracji.

9. %}0=-<m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: stobs kyi pha rol du phyin pa, sanskr. bala pāramitā, paramita siły, mocy (duchowej i fizycznej).

10. 9{-<{=-<m-/-:};-`o-@m,-.k wylie: jeshes kyi pha rol du phyin pa, sanskr. jñāna pāramitā, paramita doskonałego poznania, doskonałej wiedzy.

migacz

tilopa nad brzegami gangesu, phyag rgya chen po'i man ngag, cz. 1

2008-05-22T12:29:00.006+02:00

phyag rgya chen po'i man ngag, to tybetański tytuł (w transliteracji t. wylie'go) tekstu instrukcji, których wielki tilopa udzielił naropie. "phyag rgya chen po", sanskr. mahāmudrā, wielka pieczęć oznacza metodę bezpośredniego wprowadzenia w naturę umysłu oraz jogę, która pozwala ustabilizować to doświadczenie. "man ngag" to porada, kwintesencjonala instrukcja.

w kolejnych postach będę podawał fragmenty tekstu, w ostatnim poście pojawi się cały tekst, tak by można go było sobie wydrukować. tybetańczycy zapisują teksty jednym ciągiem, podobnie jak my, zwykłe, nie poetyckie utwory, ja podzielę tekst na poszczególne wersy.

&'kk W-#:-!-`ok 1-ds-1v-H-?{-.-+{-<[k 0}+-!-`ok @#-W-&{,-.}8m-1,-$#k

&'kk +.;-[,-%m#-[{=-.-;-@#-83;-;}k

@#-W-&{,-.}-0%{,-`o-1{+-<m=-<$k

+!8-0-]}+-%m$-R-1-;-]o=-.k

&q#-0#;-07}+-X,-R}-X,-av-:}-.k

!;-X,-=}+-<m-$m$-;-8+m-W:-A}=k

pierwsza linijka tekstu, zapisywana zwykle nieco mniejszym krojem pisma przedstawia tytuł utworu w wersji oryginalnej, sanskryckiej (rgya gar, indie + skad, mowa, język > sanskryt) oraz tytuł tybetański (bod, tybet + skad, mowa, język > j. tybetański).

dpal/ lhan cig skyes pa/ la/ 'tshag tsal lo/
wielki, sławny/ naturalny, spontanicznie zrodzony, sanskr. sahajā, (rangjung yeshe podaje coemergence)/ partykuła accusativus/ składać hołd, pokłonić się/

składam hołd sławnemu współpowstałemu!

phyag rgya chen po/ bsten/ du/ med/ kyis/ kyang/
mahāmudrā/ polegać na czymś, zbliżyć się, stosować, użyć czegoś, należeć, (czasem poszukiwać)/ partykuła dativus, locativus/ negacja czasownika, (nie jest, nie istnieje)/ partykuła instrumentalis/ chociaż, lecz/

choć mahamudry nie da się odszukać, (nie można jej zobaczyć).

dka' ba spyod/ cing/ bla ma la/ gus pa/
trudności, trud/ kiedy, po, jako, i (także jako coniunctivus)/ (czcigodny) guru, sanskr. gurubhya/ oddanie, szacunek/

oddaniem dla guru, trudy

sdug bsngal/ bzod ldan/ lo ldan/ nāropā/
ból, cierpienie/ cierpliwość/ mądry, inteligentny/ nāropā

mądry naropo cierpliwie znoszący

skal ldan/ kyod kyi/ snynig la/ 'di ltar/ byos/
szczęśliwy, o dobrych zasługach/ twe/ wprost do serca/ tak, w ten sposób/ zrobić, pozwolić, słuchac imperativus.

weź to do swego serca, o! szczęśliwcze.

Śūnyatā

2006-05-08T00:56:00.002+02:00

Śūnyatā

2008-04-17T02:13:00.012+02:00

tysiąc słów, tysiąc wpisów. o języku, który najpełniej zachował naukę siddarthy. czy dam radę? zobaczymy.

tytułowe Śūnyatā, tyb. stong pa nyid - pustka, to kluczowe pojęcie buddyjskie, którego nie należy mylić z zachodnim, negatywnie rozumianym, jako "wielkie nic", lecz jako brak własnej, trwałej natury, istoty, substancji. ów brak doskwiera wszystkiemu, wszystkim rzeczom, ludziom, bogom - wszelkim bytom.
To klucz do zrozumienia nauki Buddy, drugim kluczem jest współczucie lub lepiej jest tym samym kluczem, lecz trzymanym w drugim ręku.

tilopa nad brzegiem gangesu

2008-05-20T22:32:00.006+02:00

wielki tilopa, 988-1069, założyciel szkoły kagyu i mahasiddha udzielił nad brzegami gangesu swojemu uczniowi naropie esencjonalnych wskazówek dotyczących mahamudry. tekst instrukcji, który w sanskryckim oryginale się nie zachował, w tybetańskim nosi tytuł: (wg. transliteracji wylie) phyag rgya chen po'i man ngag. tybetańczycy mieli zwyczaj podawać także tytuł oryginału, stąd wiemy, że sanskrycki oryginał nosił tytuł: "mahamudra upadeśa".

to kluczowy tekst w tradycji kagyu i mahamudry. jednak zanim się z nim zmierzę, (na poziomie leksykalnym), chciałbym przypomnieć: rady dotyczące medytacji, które tilopa udzielił naropie, a które zawarł w sześciu słowach. warto ich nauczyć się na pamięć.

1m-1,}k

wylie: mi mno; mi to partykuła negacji, przeczenia; mno to rozważać, myśleć, przywoływać myśli, stąd mi mno znaczy nie rozważaj, nie przywołuj myśli, wspomnień, emocji, tj. tego co było.

1m-0=1k

wylie: mi bsam; nie obmyślaj, nie antycypuj, tego co będzie.

1m-<{=k

wylie: mi shes; nie postrzegaj, nie myśl o tym co jest.

1m-+?}+k

wylie: mi dpyod; nie analizuj, nie śledź, nie dochodź.

1m-"}1k

wylie: mi sgom; nie medytuj, tzn. nie napieraj na medytację, niczego nie kontroluj.

:$-=:-06#k

wylie: rang sar bzhag; rang sar naturalnie; bshag, pozostań, czyli odpocznij, zrelaksuj się, pozostań w swoim naturalnym stanie.

mi no, mi sam, mi shé, mi chö, mi gom, rang sar zhak.

rodzina wyrazów, intrygująco

2008-05-08T23:53:00.004+02:00

stephan beyer, w the classical tibetan language, (s.137 i n.) śledząc wyrazy tej samej rodziny, a wywodzące się ze wspólnego rdzenia semantycznego, dochodzi do intrygujących wniosków.

historycznie zrekonstruowany (proto-tybetański) rdzeń "na", który znaczyć miałby "cierpiący", "przygnieciony ciężarem, brzemieniem", ściśle łączy się z "na", chorować, cierpieć; "nad", choroba; "nan", natarczywość, dokuczliwość, natręctwo; "nan tan" wysiłek, stosowania, gorliwość. te z kolei pojęcia łączą się znaczeniowo z "snad", szkoda, krzywda, skaleczyć, rana; "gnod", rana kaleczyć, zniszczenie.
znaczeniowy rdzeń tych wyrazów wiążący je z pojęciami: natarczywości, uciążliwości, brzemienia łączy we wspólnej rodzinie także inne wyrazy: "mnod" otrzymywać instrukcje, zyskiwać przychylność, otrzymywać karę od zwierzchnika, (m- honoryfikatywne); "mnar"cierpieć, znosić katusze; "mna", przysięga, a może nawet "mna ma" synowa, młoda panna mieszkająca z rodziną męża.
na tej podstawie, stephan beyer jest zdania, że w semantycznym uniwersum (sematic univers) języka tybetańskiego takie wyrazy jak "przysięga" i "choroba" łączy wspólny im rdzeń znaczeniowy - brzemię, cieżar. podobnie jak rdzeń zawarty w "skaleczenie" łączy w rodzinę pojęcia "zasługiwać na karę lub względy od zwierzchnika" oraz "rana".
podobne prawidłowości beyer dostrzega w innych językach sino-tybetańskich.

dharma

2008-04-17T02:17:00.006+02:00

ཆོས།

wg. transkrypcji, którą opracował turell wylie: chos, to dharma, religia, doktryna, nauka, fenomen (składniki rzeczywistości), atrybut.

najczęściej chyba występujące słowo w języku tybetańskim. fiodor szczerbatski, (anglosasi piszą: theodor stcherbatsky) 1866-1942, rosyjski orientalista, którego encyklopedia britannica okresliła w 2004 roku the foremost western authority on buddhist philosophy, napisał na temat tego jednego pojęcia potężne dzieło: "central conception on the buddhism and the meaning of the word dharma". zatem klik google books i szukamy.

budda

2008-04-17T04:34:00.007+02:00

=$=-W=k

wg. wylie, sangs rgyas, to dwa słowa, które razem znaczą Budda. Ta mała kropka między nimi (tsheg) dzieli zwykle sylaby, ale w języku tybetańskim rzadko spotyka się długie, wielosylabowe wyrazy. Kreska na końcu, to znak oddzielający zwykle całe frazy (shad), tutaj oznacza koniec wyrazu. Tak zazwyczaj przedstawia się je w słownikach.

=$=k sangs - oczyszczony, uwolniony, oświecony, przebudzony.
W=k rgyas - czasow. rozszerzać, wzrastać, rozpowszechniać, rozprzestrzeniać.

czyli etymologicznie rzecz ujmując, Budda to ktoś, kto przebudził się, uwolnił się (od drzemki głupoty, ignorancji, w którą z uporem popadamy) i roztoczył, objął tym poznaniem wszelkie przedmioty.

polecam znakomity narzędzie, słownik online z portalu tibetan and himalayan digital library. po wywołaniu słownika wpisujemy wyrazy wg. transkrypcji wylie'ego, czyli sangs spacja rgyas, klikamy: translate.

trzy klejnoty i trzy korzenie

2008-04-20T11:34:00.013+02:00

skoro pojawiły się już takie słowa, jak buddha, dharma, sangha

=$=-W=-&}=-+$-+#{-`o,k zwane także trzema klejontomi, +!},-&}#-#=v1kmm w kórych yogini wadżrajany przyjmują schronienie, to pora na kolejne trzy słowa, trzy niezmiernie ważne obiekty schronienia, sanskr. trimūla, P-0-#=v1k (wylie: rtsa ba gsum). nazywa się je trzema korzeniami.

R-1k (wylie, bla ma; sansk. guru) - korzeń, źródło błogosławieństw. 9m-+1k (wylie, yi dam; sanskr. devatā) - korzeń, źródło osiągnięć, dokonań. 1"8-8E}k(wylie, mkha' 'gro, sanskr. dākas, dākinīs, tu powinny być takie kropeczki małe pod literami "d", ale nie mam tych fontów :) - korzeń, źródło oświeconych działań, aktywności. w tym miejscu wymienia się także obrońców, strażników dharmy.

a skoro znamy trzy klejnoty i trzy korzenie, to najkrótszym przyjęciem schronienia, będzie

,-1}-+!},-1&}#-#=v1-+$-P-0-#=v1k

[0=-#,=-M1=-;-[0=-=v-1&k

na mo/ dkon mchog/ gsum/ dang/ rtsa ba/ gsum/
pokłon/ klejnoty/ trzy/ i/ korzenie/ trzy/

skyabs gnas/ rnams/ la/ skyabs su mchi/
schronienie (obiekt schronienia)/ wszystkich (partykuła wskazująca na l. mnogą/ w nich/ przyjmuję schronienie.

trudno mi opanować pisanie po tybetańsku, jakieś próby formatowania tekstu zupełnie mi nie wychodzą, trzeba praktyki. gdyby literki były za małe ctrl +, w mozilla.

sangha

2008-04-17T05:34:00.004+02:00

དགེ་འདུན།

dge 'dun - trzeci klejnot, sangha, społeczność, ogół, który podąża za naukami Buddów. Przede wszystkim określenie to dotyczy wyświęconych mnichów i mniszki, lecz także wszystkich praktykujących buddyzm: śrawaków, pratjekabuddów, sthawirów, therawadinów, yoginów mahajany i tantrajany. Natomiast szlachetna sangha oznacza tych, którzy uwolnili się już z więzów samsary. moglibyśmy powiedzieć, że sangha, to stan duchowny, duchowieństwo, kapłaństwo, gdyby nie fakt, że pojęcia zachodniej, łacińskiej kultury najczęściej nie oddają dobrze pojęć buddyjskich, czy w ogóle wschodnich. tak jak nie ma uniwersalnej gramatyki dla wszystkich języków świata, tak nie ma prostego przełożenia znaczeń poszczególnych pojęć z tych języków. tak sobie myślę.

Pięć rodzin Buddy

2008-04-28T20:06:00.026+02:00

W;-0-:m#=-Tk

wylie: rgyal ba rigs lnga

W;k wylie: rgyal - Król lub królewski.
W;-0k wylie: rgyal ba - Odpowiednik sanskryckiego jina - zwycięski, Budda (zwyciężył cztery splamienia).

:m#=k wylie: rigs - Ciekawe słowo oznaczające linię, rodzinę, ród, szczególnie linię przekazu lub duchową rodzinę.

Tk wylie: lnga - Liczebnik pięć.

Pięć rodzin Buddy w tantrze odpowiada pięciu mądrościom Buddy. Często spotyka się przedstawienia buddów pięciu rodzin na obrazach i tekstach do praktyki. Bóstwa najwyższych tantr noszą pięcioczęściową ozdobę u szczytu głowy lub prezentują buddów pięciu rodzin w bardziej subtelny sposób. Gdy wykonujecie jakąś praktykę, jedna z rodzin odgrywa szczególną rolę, a zawsze jest ku temu powód.

Ostatecznie są to wrodzone właściwości Buddy obecne w mentalnym kontinuum wszystkich czujących istot, nasiona oświecenia, jedyna różnica polega na tym, że w umysłach zwykłych istot pięć rodzin/mądrości przesłania niewiedza. (źródło: jigtenmig -classical tibetan language.)

igor

Budda Amitābha

2008-04-30T12:09:00.011+02:00

8}+-+.#-1{+k
wylie: 'od dpag med - Budda bezkresnego światła.

8}+k wylie: 'od - światło.
+.#k wylie: dpag - mierzyć coś.
1{+k wylie: med - zaprzeczenie poprzedniego wyrażenia więc:
+.#-1{+k wylie: dpag med - niezmierzony, bezgraniczny, bezkresny, nieskończony.
Amitābha jest czerwonego koloru, ręce ułożone ma w mudrze medytacji, zasiada na lotosowym tronie podtrzymywanym przez pawie w zachodniej stronie mandali. Reprezentuje mądrość rozróżniającą, która jest przekształceniem pożądania oraz żywioł ognia i skandhę świadomości.

Więcej info na temat symboliki pięciu dhjani Buddów: kalachakranet.

(źródło: Jigtenmig)

igor

Budda Ratnasambhawa

2008-04-29T17:37:00.008+02:00

:m,-&{,-8Ap$-#,=k
wylie: rin chen 'byung gnas - zrodzony z klejnotu.

:m,-&{, wylie: rin chen; sanskryt: ratna - klejnot.

8Ap$-#,= wylie: 'byung gnas; sanskryt: sambhava - miejsce pochodzenia, narodzin.

Ratnasambhawa jest żółtego koloru, jego prawa ręka wyciągnięta jest w geście szczodrości, zasiada na lotosowym tronie podtrzymywanym przez konie lub lwy w południowej stronie mandali. Reprezentuje mądrość równości, która jest przekształceniem dumy oraz żywioł ziemi i skandhę odczuwania.

(źródło: Jigtenmig)

igor

Budda Wajroczana

2008-05-02T09:00:00.005+02:00

M1-.:-'$-14+k
wylie: rnam par snang mdzad - całkowicie oświetlający, iluminujący.

M1-.:k wylie: rnam par - całkowicie, w pełni, odpowiednik sanskryckiego prefiksu vi.
'$k wylie: snang - przejawienie, zjawisko, skrócone wyrażenie snang ba.
14+k wylie: mdzad - wykonywać, robić więc:
'$-14+k wylie: snang mdzad - sprawiać, że zjawiska stają się widoczne, oświetlać, iluminować.

Budda Wajroczana jest białego koloru, jego prawa ręka złożona jest w geście dharmaczakry, obracania kołem dharmy, nauczania, zasiada na lotosowym tronie podtrzymywanym przez smoki w centrum mandali. Reprezentuje mądrość dharmadhatu, która jest przekształceniem ignorancji oraz żywioł przestrzeni i skandhę formy.

Dhyāni Buddowie

(źródło: Jigtenmig)

igor

Budda Amoghasiddhi

2008-05-02T18:21:00.011+02:00

+},-9}+-Es0-.k
wylie: don yod grub pa - zdobywca (ważnego, znaczącego) celu lub wypełniający cele, (za: Joanna Grela, Mahakala, sześcioręki strażnik w buddyzmie tybetańskim, Universitas, Kraków 2005, str. 169).

+},k wylie: don - cel, korzyść.
9}+k wylie: yod - istnieć, ale
+},-9}+k wylie: don yod - celowy, znaczący, pożyteczny, pełny znaczenia.
Es0-.k wylie: grub pa - osiągnięcie, spełnienie, sanskryt: siddhiḥ.
Budda Amoghasiddhi (z sanskrytu: niezawodna moc) jest zielonego koloru, jego prawa ręka ukazuje gest nieustraszoności i ochrony, udzielania schronienia, zasiada na lotosowym tronie podtrzymywanym przez garudy w północnej stronie mandali. Reprezentuje mądrość spełniającą potrzeby, która jest przekształceniem zazdrości i strachu oraz żywioł powietrza i skandhę mentalnych formacji.

Dhyāni Buddowie

(źródło: Jigtenmig)

igor

morfologia, rodziny wyrazów

2008-05-08T15:35:00.003+02:00

w tybetańskim często napotykać można grupy wyrazów, które wydają się być w bliskich relacjach fonetycznych i semantycznych, nawet jeśli te relacje nie są dostatecznie jasne.

!}:k "}:k "}:k 8"}:k

"}:-1}k !}:-!}:k "}-:-:k

#}:-1k 8"}:-0k

wylie: skor, okrąg, otoczyć; wylie: sgor, toczyć na kole garncarskim; wylie: 'khor, obrócić, kroczyć po obwodzie, wokół;
wylie: sgor mo, kula dysk, moneta; wylie: kor kor, okrągły; wylie: khor ra, obwód, ogrodzenie;
wylie: gor ma, kamienie, otoczaki; wylie : 'khor ba, samsara.

skąd to wiem, czyli cytowana literatura

2008-05-08T14:49:00.002+02:00

1. agata bareja-starzyńska, marek mejor, klasyczny język tybetański, wydawnictwo akademickie "dialog", warszawa 2002. (dalej: kjt).

2. stephan v. beyer, the classical tibetan language, sri satguru publications, delhi 1993. (dalej: ctl).

3. karma tenpa rabgye, karma tenpa zangmo, podręcznik do języka tybetańskiego, tłum. z języka ang. wioletta kowal, redakcja karma rinczen, wyd. na prawach rękopisu, 1993. (dalej: podręcznik)

4. william a. magee, elizabeth napper, gen. editor jeffrey hopkins, fluent tibetan, snow lion publications, ithaca, new york 1993. (dalej: ft)

morfologia: wyrazy rdzenne, pochodne, złożone

2008-05-08T14:11:00.002+02:00

w tybetańskim można wyróżnić wyrazy rdzenne, pierwotne liczące jedną lub dwie sylaby; wyrazy pochodne - dwie lub więcej sylab oraz wyrazy złożone.

wyrazy rdzenne

wylie: rta, koń

=m1

wylie: khyim, dom

(m-1

wylie: nyi ma, słońce, dzień, także niedziela. choć wyraz ten posiada partykułę nominalną "ma", to jego rdzeń nie funkcjonuje samodzielnie. dlatego traktuje się go jako wyraz pierwotny. natomiast przy tworzeniu wyrazów złożonych partykuła nominalna zostaje pominięta.

!:-1

wylie: skar ma, gwiazda, konstelacja.

!:-+?+

wylie: skar dpyad, astrologia, astronomia.

niekiedy odrzucenie partykuły nominalnej nie jest możliwe:

+#},-.

wylie: dgon pa, klasztor, gompa, pustelnia.

+#},-.-.

wylie: dgon pa pa, pustelnik, odosobnienie, bezludne miejsce sanskr. āraṇyaka.

tworzenie złożeń od czasowników (verbum):

&{ &{,-.}

wylie: che, być wielkim > wylie: chen po, wielki.

G G,-.}

wylie: rga, być starym > wylie rga po, stary.

za: klasyczny język tybetański, agata bareja-starzyńska, marek mejor, warszawa 2002.

jak nauczyć pisać po tybetańsku

2008-05-08T00:50:00.005+02:00

polecam dwie strony: tibetan language student, poza przedstawieniem zasad konstrukcji liter tybetańskich znajdziemy tam wiele przydatnych informacji, lekcji, a nawet plików audio z wymową (lhasa).
niezmordowany chris fynn, typograf, autor fontu pięknego kroju jomolhari (open type, a ponadto open font license!) poświęcił całą stronę pismom spotykanym w tybecie i bhutanie. na jego stronę naprawdę warto zajrzeć: "how to write the tibetan script". dobrze zilustrowany materiał - nawet osoba bez angielskiego wiele skorzysta.

uwagi godne są także książki tybetańskich mistrzów kaligrafii, które można kupić on line, trzeba przeszukać indeksy google: "tibetan calligraphy". koszt ok. 15 euro plus przesyłka.

alfabet i pismo

2008-05-07T13:16:00.011+02:00

alfabet tybetański jest sylabiczny, tzn. każdy znak zawiera w sobie samogłoskę "a". liczy 30 znaków spółgłoskowych i 4 samogłoskowe znaki diakrytyczne.

dzieło powstania pisma przypisuje się thonmi sambhota , który ok. połowy VII w. wyruszył na polecenie króla songsten gampo (wylie: srong bstan sgam po) do indii, by opracować alfabet i gramatykę dla języka tybetańskiego.

tybetańskie zgłoski, podobnie jak w sanskrycie, ułożone są wg. miejsca artykulacji.

! " # $

ka kha ga nga

% & ' (

ca cha ja nya

) * + ,

ta tha da na

. / 0 1

pa pha ba ma

2 3 4 5

tsa tsha dza wa

6 7 8 9

zha za 'a ya

: ; < =

ra la sha sa

> ?

ha ya

samogłoski oznacza się dodając podobnie jak w sanskrycie znaki diakrytyczne:

!m-\o-!{-!}
tti to kolejno ki, ku ke ko.

"m-"v-"{-"}

analogicznie: khi, khu, khe, kho.

znaki interpunkcji: najkrócej poszczególne sylaby oddzielone są kropką stawianą u góry =$=-W= (tsheg), =$=-W=k pojedyncza kreska pionowa (tshad), to odpowiednik naszego przecinka. podwójna kreska kończy zdanie, akapit., a &'k "głowa" (dbu) rozpoczyna paragraf.

w tybetańskim występują dwie zasadnicze odmiany pisma:

1. pismo "uncjalne" (dbu can), "z głową", poziomą kreseczką zamykającą znak od góry, to pismo literackie, liturgiczne, powszechnie stosowane w pismach buddyjskich, zwłaszcza w druku. (to pismo użyte na tym blogu).
2. "kursywa", (dbu med), bez elementu graficznego zamykającego sylabę, stosowane przy przepisywaniu tekstów, instrukcji, komentarzy mistrzów, itd. w tym kroju pisma publikuje teksty fundacja jonang.

morfologia

2008-05-07T17:56:00.010+02:00

po krótkim przedstawieniu systemu zapisu w języku tybetańskim, pora na morfologię. jak pamiętamy z gimnazjum, morfologia to dział gramatyki zajmujący się budową wyrazów, a obejmujący: słowotwórstwo, tworzenie wyrazów oraz ich odmianę, fleksję.

cały zasób języka tybetańskiego możemy podzielić na trzy grupy:
1. imiona (łacińskie nomina) najczęściej o niezmiennej podstawie słowotwórczej, wyjątek stanowią liczebniki.
2. słowa (łacińskie verba), które posiadają cztery główne tematy: praesens, czas teraźniejszy; perfectum, czas przeszły; futurum, czas przyszły i imperativus, tryb rozkazujący. podobnie jak choćby w języku angielskim te cztery formy mogą się pokrywać częściowo lub całkowicie.
3. partykuły, monosylabiczne i niesamodzielne wyrazy, które przekształcają znaczenie imion i słów lub ustalają związki składniowe miedzy nimi. wśród partykuł wyróżniamy zmiennopostaciowe i niezmiennopostaciowe.

przykłady:

[{k [{=k !{=-.k

skye rodzić się > skyes temat perfectum + pa partykuła nominalna > skyes pa istota.

0}+k 0}+-.k 0}+-1k

bod, tybet + pa, partykuła nominalna, męska > tybetańczyk

bod, tybet + ma, partykuła nominalna, żeńska > tybetanka.

nie widzę tybetańskich liter

2008-04-28T08:01:00.010+02:00

by je widzieć, fonty trzeba zainstalować. korzystam z bezpłatnych fontów: tibetan machine web, które są niezbędne, by widzieć tybetański zapis na tej stronie. ponadto polecam przydatny do edycji tekstów, i co tu dużo mówić, dobry font unicodowy tibetan machine uni.

zachęcam także do pobrania pakietów ze strony gaugeus, autor andreas montano pellegrini. po instalacji mamy do dyspozycji kilka słowników tybetańsko-angielskich, zestaw fontów (tibetan machine uni oraz tibetan machine web fonts), które pozwolą m.in. na wyświetlanie zapisu tybetańskiego. niezbędna może okazać się instalacja bezpłatnego oprogrmowania java - sun jre 1.5 lub wyższej.

bezpłatna przeglądarka internetowa firefox w wersji 2.0 lub wyższej poprawnie wyświetli znaki przy ustawieniach: widok/kodowanie znaków/unicode utf-8, w przeciwieństwie do internet explorer, który znaki i ligatury rozrzuci.

ligatury cz. 2

2008-05-07T16:53:00.003+02:00

rdzenne sylaby zaznaczone są dużą literą

11. z podpisanym l:

P-Q-R-S-T-U

Kla, Gla, Bla, Zla, Rla, Sla

12. z przedpisanym g:

#%-#(-#)-#+-#,-#2-#6-#7-#9-#<-#=

gCa, gNya, gTa, gDa, gNa, gTsa, gZHa, gZa, gYa, gSHa, gSa

13. z przedpisanym d:

+!-+#-+$-+.-+0-+1

+<-+>-+?-+A-+B

+C-+E-+I-+K

dKa, dGa, dNGa, dPa, dBa, dMa
dKya, dGya, dPya, dBya, dMya
dKra, dGra, Dpra, dBra

14. z przedpisanym b:

0!-0#-0%-0)-0+-06-07-0<-0=

0<-0>

0C-0E

0P-0S-0T-0U

0F-0G-0H-0I-0J-0K-0L-0M-0P-0Q

0!-0"-0#-0$-0%-0&-0'-0+

0V-0W

0[-0\

0`-0a

bKa, bGa, bCa, bTa, bDa, bZHa, bZa, bSha, bSa
bKya, bGya
bKra, bGra
bKla, bZla, bRla, bSla
brKa, brGa, brNga, brJa, brNya, brTa, brDa, brNa, brTs, brDza
blTa
bsKa, bsGa, bsNga, bsNya, bsTa, bsDa, bsNa, bs TSa
brKya, brGya
bsKya, bsGya
bsKra, bsGra

15. z przedspisanym m:

1"-1#-10#-1&-1'-1(-1*-1+-1,-13-14

1=-1>

1D-1E

mKHa, mGa, mNga, mCHa, mJa, mNYa, mTHa, mDa, mNa, mTSHa, mDza
mKHya, mGya
mKHra, mGra

16. przedpisanym 'a (a czung):

8"-8#-8-&-8'-*-8+-8/-80-83-84

8=-8>-8@-8A

8D-8E-8G-8H-8J-8K

'Kha, 'Ga, 'CHa, 'Ja, 'THa, 'Da, 'PHa, 'Ba, 'TSHa, 'DZa
'KHya, 'Gya, 'PHya, 'Bya
'KHra, 'Gra, 'THra, 'Dra, 'PHra, 'Bra

oprac. na podstawie: agata bareja-starzyńska, marek mejor, klasyczny język tybetański, wyd. akademickie dialog, warszawa 2002, ss. 43-46.