tilopa nad brzegami gangesu, phyag rgya chen po'i man ngag, cz. 1

phyag rgya chen po'i man ngag, to tybetański tytuł (w transliteracji t. wylie'go) tekstu instrukcji, których wielki tilopa udzielił naropie. "phyag rgya chen po", sanskr. mahāmudrā, wielka pieczęć oznacza metodę bezpośredniego wprowadzenia w naturę umysłu oraz jogę, która pozwala ustabilizować to doświadczenie. "man ngag" to porada, kwintesencjonala instrukcja.

w kolejnych postach będę podawał fragmenty tekstu, w ostatnim poście pojawi się cały tekst, tak by można go było sobie wydrukować. tybetańczycy zapisują teksty jednym ciągiem, podobnie jak my, zwykłe, nie poetyckie utwory, ja podzielę tekst na poszczególne wersy.

&'kk W-#:-!-`ok 1-ds-1v-H-?{-.-+{-<[k 0}+-!-`ok @#-W-&{,-.}8m-1,-$#k

&'kk +.;-[,-%m#-[{=-.-;-@#-83;-;}k

@#-W-&{,-.}-0%{,-`o-1{+-<m=-<$k

+!8-0-]}+-%m$-R-1-;-]o=-.k

&q#-0#;-07}+-X,-R}-X,-av-:}-.k

!;-X,-=}+-<m-$m$-;-8+m-W:-A}=k

pierwsza linijka tekstu, zapisywana zwykle nieco mniejszym krojem pisma przedstawia tytuł utworu w wersji oryginalnej, sanskryckiej (rgya gar, indie + skad, mowa, język > sanskryt) oraz tytuł tybetański (bod, tybet + skad, mowa, język > j. tybetański).

dpal/ lhan cig skyes pa/ la/ 'tshag tsal lo/
wielki, sławny/ naturalny, spontanicznie zrodzony, sanskr. sahajā, (rangjung yeshe podaje coemergence)/ partykuła accusativus/ składać hołd, pokłonić się/

składam hołd sławnemu współpowstałemu!

phyag rgya chen po/ bsten/ du/ med/ kyis/ kyang/
mahāmudrā/ polegać na czymś, zbliżyć się, stosować, użyć czegoś, należeć, (czasem poszukiwać)/ partykuła dativus, locativus/ negacja czasownika, (nie jest, nie istnieje)/ partykuła instrumentalis/ chociaż, lecz/

choć mahamudry nie da się odszukać, (nie można jej zobaczyć).

dka' ba spyod/ cing/ bla ma la/ gus pa/
trudności, trud/ kiedy, po, jako, i (także jako coniunctivus)/ (czcigodny) guru, sanskr. gurubhya/ oddanie, szacunek/

oddaniem dla guru, trudy

sdug bsngal/ bzod ldan/ lo ldan/ nāropā/
ból, cierpienie/ cierpliwość/ mądry, inteligentny/ nāropā

mądry naropo cierpliwie znoszący

skal ldan/ kyod kyi/ snynig la/ 'di ltar/ byos/
szczęśliwy, o dobrych zasługach/ twe/ wprost do serca/ tak, w ten sposób/ zrobić, pozwolić, słuchac imperativus.

weź to do swego serca, o! szczęśliwcze.

tilopa nad brzegiem gangesu

wielki tilopa, 988-1069, założyciel szkoły kagyu i mahasiddha udzielił nad brzegami gangesu swojemu uczniowi naropie esencjonalnych wskazówek dotyczących mahamudry. tekst instrukcji, który w sanskryckim oryginale się nie zachował, w tybetańskim nosi tytuł: (wg. transliteracji wylie) phyag rgya chen po'i man ngag. tybetańczycy mieli zwyczaj podawać także tytuł oryginału, stąd wiemy, że sanskrycki oryginał nosił tytuł: "mahamudra upadeśa".

to kluczowy tekst w tradycji kagyu i mahamudry. jednak zanim się z nim zmierzę, (na poziomie leksykalnym), chciałbym przypomnieć: rady dotyczące medytacji, które tilopa udzielił naropie, a które zawarł w sześciu słowach. warto ich nauczyć się na pamięć.

1m-1,}k

wylie: mi mno; mi to partykuła negacji, przeczenia; mno to rozważać, myśleć, przywoływać myśli, stąd mi mno znaczy nie rozważaj, nie przywołuj myśli, wspomnień, emocji, tj. tego co było.

1m-0=1k

wylie: mi bsam; nie obmyślaj, nie antycypuj, tego co będzie.

1m-<{=k

wylie: mi shes; nie postrzegaj, nie myśl o tym co jest.

1m-+?}+k

wylie: mi dpyod; nie analizuj, nie śledź, nie dochodź.

1m-"}1k

wylie: mi sgom; nie medytuj, tzn. nie napieraj na medytację, niczego nie kontroluj.

:$-=:-06#k

wylie: rang sar bzhag; rang sar naturalnie; bshag, pozostań, czyli odpocznij, zrelaksuj się, pozostań w swoim naturalnym stanie.

mi no, mi sam, mi shé, mi chö, mi gom, rang sar zhak.

mi no, mi sam, mi shé, mi chö, mi gom, rang sar zhak.

mi no, mi sam, mi shé, mi chö, mi gom, rang sar zhak.

rodzina wyrazów, intrygująco

stephan beyer, w the classical tibetan language, (s.137 i n.) śledząc wyrazy tej samej rodziny, a wywodzące się ze wspólnego rdzenia semantycznego, dochodzi do intrygujących wniosków.

historycznie zrekonstruowany (proto-tybetański) rdzeń "na", który znaczyć miałby "cierpiący", "przygnieciony ciężarem, brzemieniem", ściśle łączy się z "na", chorować, cierpieć; "nad", choroba; "nan", natarczywość, dokuczliwość, natręctwo; "nan tan" wysiłek, stosowania, gorliwość. te z kolei pojęcia łączą się znaczeniowo z "snad", szkoda, krzywda, skaleczyć, rana; "gnod", rana kaleczyć, zniszczenie.
znaczeniowy rdzeń tych wyrazów wiążący je z pojęciami: natarczywości, uciążliwości, brzemienia łączy we wspólnej rodzinie także inne wyrazy: "mnod" otrzymywać instrukcje, zyskiwać przychylność, otrzymywać karę od zwierzchnika, (m- honoryfikatywne); "mnar"cierpieć, znosić katusze; "mna", przysięga, a może nawet "mna ma" synowa, młoda panna mieszkająca z rodziną męża.
na tej podstawie, stephan beyer jest zdania, że w semantycznym uniwersum (sematic univers) języka tybetańskiego takie wyrazy jak "przysięga" i "choroba" łączy wspólny im rdzeń znaczeniowy - brzemię, cieżar. podobnie jak rdzeń zawarty w "skaleczenie" łączy w rodzinę pojęcia "zasługiwać na karę lub względy od zwierzchnika" oraz "rana".
podobne prawidłowości beyer dostrzega w innych językach sino-tybetańskich.

morfologia, rodziny wyrazów

w tybetańskim często napotykać można grupy wyrazów, które wydają się być w bliskich relacjach fonetycznych i semantycznych, nawet jeśli te relacje nie są dostatecznie jasne.

!}:k "}:k "}:k 8"}:k

"}:-1}k !}:-!}:k "}-:-:k

#}:-1k 8"}:-0k

wylie: skor, okrąg, otoczyć; wylie: sgor, toczyć na kole garncarskim; wylie: 'khor, obrócić, kroczyć po obwodzie, wokół;
wylie: sgor mo, kula dysk, moneta; wylie: kor kor, okrągły; wylie: khor ra, obwód, ogrodzenie;
wylie: gor ma, kamienie, otoczaki; wylie : 'khor ba, samsara.

skąd to wiem, czyli cytowana literatura

1. agata bareja-starzyńska, marek mejor, klasyczny język tybetański, wydawnictwo akademickie "dialog", warszawa 2002. (dalej: kjt).

2. stephan v. beyer, the classical tibetan language, sri satguru publications, delhi 1993. (dalej: ctl).

3. karma tenpa rabgye, karma tenpa zangmo, podręcznik do języka tybetańskiego, tłum. z języka ang. wioletta kowal, redakcja karma rinczen, wyd. na prawach rękopisu, 1993. (dalej: podręcznik)

4. william a. magee, elizabeth napper, gen. editor jeffrey hopkins, fluent tibetan, snow lion publications, ithaca, new york 1993. (dalej: ft)

morfologia: wyrazy rdzenne, pochodne, złożone

w tybetańskim można wyróżnić wyrazy rdzenne, pierwotne liczące jedną lub dwie sylaby; wyrazy pochodne - dwie lub więcej sylab oraz wyrazy złożone.

wyrazy rdzenne

K

wylie: rta, koń

=m1

wylie: khyim, dom

(m-1

wylie: nyi ma, słońce, dzień, także niedziela. choć wyraz ten posiada partykułę nominalną "ma", to jego rdzeń nie funkcjonuje samodzielnie. dlatego traktuje się go jako wyraz pierwotny. natomiast przy tworzeniu wyrazów złożonych partykuła nominalna zostaje pominięta.

!:-1

wylie: skar ma, gwiazda, konstelacja.

!:-+?+

wylie: skar dpyad, astrologia, astronomia.

niekiedy odrzucenie partykuły nominalnej nie jest możliwe:

+#},-.

wylie: dgon pa, klasztor, gompa, pustelnia.

+#},-.-.

wylie: dgon pa pa, pustelnik, odosobnienie, bezludne miejsce sanskr. āraṇyaka.

tworzenie złożeń od czasowników (verbum):

&{ &{,-.}

wylie: che, być wielkim > wylie: chen po, wielki.

G G,-.}

wylie: rga, być starym > wylie rga po, stary.

za: klasyczny język tybetański, agata bareja-starzyńska, marek mejor, warszawa 2002.

jak nauczyć pisać po tybetańsku

polecam dwie strony: tibetan language student, poza przedstawieniem zasad konstrukcji liter tybetańskich znajdziemy tam wiele przydatnych informacji, lekcji, a nawet plików audio z wymową (lhasa).
niezmordowany chris fynn, typograf, autor fontu pięknego kroju jomolhari (open type, a ponadto open font license!) poświęcił całą stronę pismom spotykanym w tybecie i bhutanie. na jego stronę naprawdę warto zajrzeć: "how to write the tibetan script". dobrze zilustrowany materiał - nawet osoba bez angielskiego wiele skorzysta.

uwagi godne są także książki tybetańskich mistrzów kaligrafii, które można kupić on line, trzeba przeszukać indeksy google: "tibetan calligraphy". koszt ok. 15 euro plus przesyłka.